• Kazimierz (Kraków) <br>dawna dzielnica żydowska<br> fot. M. Gajownik 1995r.
    Kazimierz (Kraków)
    dawna dzielnica żydowska
    fot. M. Gajownik 1995r.

Przywiązanie do wizji dawnej Rzeczpospolitej rodziło projekty, spośród których najważniejsze głosiły: swobodne egzystowanie obok siebie różnych narodów; państwo ujednolicone językowo i kulturowo; państwo federacyjne.

W drugiej połowie XIX w. pozostało już tylko wspomnienie po dawniej ekspansji kultury polskiej. Stanowiąca znaczną większość mieszkańców Kresów Wschodnich ludność ukraińska, litewska, żydowska i od początku XX w. białoruska dążyła do rozwijania własnych form życia narodowego. Tylko w wizji własnego niepodległego państwa widziały narody zamieszkujące w granicach RP zabezpieczenie własnych interesów. Strona polska, dążąca do odbudowania mocarstwa polskiego nie potrafiła tych aspiracji zaakceptować. Niepowodzeniem zakończyły się próby reanimowania koncepcji federalistycznej przez Józefa Piłsudskiego w latach 1919-20. Powodem był brak zaufania ewentualnych społeczeństw partnerskich do tego rodzaju planów.

Państwo polskie, odrodzone po klęsce mocarstw centralnych, odzyskiwało swoją suwerenność. W tym państwie, według danych ze spisu powszechnego z 1931 r. mniejszości stanowiły ponad trzecią część mieszkańców, a w niektórych regionach przeważały. Pomimo przeprowadzonego spisu niezwykle trudno jest określić liczbę ludności RP innej niż polska narodowości. Dane o liczbach wielokrotnie poddawane były pod wątpliwość.

 

Ukraińcy

 

Mimo to można stwierdzić, iż największą grupę narodowościową po Polskach stanowili Ukraińcy. W literaturze tematu można spotkać szacunkową liczbę tej nacji, która podaje, że w płd.-wsch. części Rzeczpospolitej żyło ich ponad 5 milionów. Świadomość narodowa Ukraińców z dawnego państwa rosyjskiego w porównaniu z Ukraińcami galicyjskimi była stosunkowo niewielka. Rolę konsolidacyjną narodu spełniała cerkiew greckokatolicka. Zaznaczał się na tym terenie wrogi stosunek elit politycznych do nowego porządku europejskiego.

Włączenie do granic państwa Polskiego Galicji Wschodniej, który to region był dla Ukraińców enklawą państwowości (tutaj w latach 1918-1919 istniała Zachodnio-Ukraińska Republika Ludowa), było przyczyną traktowania władz polskich jako władz okupacyjnych. Niektórzy politycy polscy szukali kompromisu z kołami ukraińskimi. Jednakże próby współpracy polsko-ukraińskiej były tłumione przez nacjonalistów polskich. Pomimo tego właśnie w Galicji wsch. rozwijał się ruch narodowy. Tutaj położenie Ukraińców było bez wątpienia lepsze niż pod panowaniem caratu. Doświadczenia lat 1918-1920 (czas odrodzenia państwowości ukraińskiej) skłaniały do czynu. Rozwijały się rozmaite organizacje społeczne, powstała sieć spółdzielni, stowarzyszeń oświatowych i sportowych. Według danych statystycznych wśród ludności ukraińskiej przeważali chłopi, tylko 1,5% stanowiła inteligencja, która odegrał jednak wielką rolę w kształtowaniu świadomości narodowej.


Białorusini i Litwini

 

Płn.-wsch. Kresy RP zamieszkiwała licząca według oficjalnych danych z 1931 licząca 990 tys. społeczność białoruska. Ruch narodowy rozwijał się tutaj w niekorzystnych warunkach, czemu sprzyjały: podatność języka białoruskiego na wpływy języka polskiego i rosyjskiego; brak tradycji państwowych; słaby rozwój literatury narodowej. Czynniki te budziły wśród Polaków i Rosjan chęć wynarodowienia tegoż społeczeństwa. Białoruski Ruch Narodowy nie miał oparcia w strukturach kościelnych. Cerkiew grekatolicka nie spełniała roli podobnej do tej, jaką miała w społeczeństwie ukraińskim w Polsce. Została zlikwidowana przez władze carskie w I połowie XIX w. Cerkiew prawosławna była narzędziem rusyfikacji, kościół natomiast - polonizacji.

Podobnie jak w mniejszości ukraińskiej dominowała ludność chłopska. Kwestia ziemska była więc w przypadku obu grup niezwykle ważna, budziła wiele kontrowersji. Poprawę swego losu widzieli chłopi białoruscy (i ukraińscy) w parcelizacji majątków ziemskich, które w większości należały do Polaków. Elity białoruskie dążyły do zjednoczenia ziem białoruskich podzielonych pomiędzy ZSRR i Polską w jedno niepodległe państwo. Rozczarowanie polityką Warszawy powodowało wzrost sympatii dla państwa radzieckiego, gdzie do końca lat 20. XX w . rozwijało się białoruskie życie kulturalne. Czystki stalinowskie załamały te sympatie.

Tereny, o których mowa zamieszkiwane były również przez Litwinów. Dane mówią o 200 tys. mieszkańców tej narodowości. W owym czasie stosunki pomiędzy oboma krajami układały się bardzo źle. Powodem konfliktu było włączenie Wilna do państwa polskiego. Taka sytuacja niekorzystnie wpływała na położenie mniejszości litewskiej w Polsce.

 

Niemcy

 

Jeśli chodzi o Niemców zamieszkujących w II RP, określenie ich liczebności nie jest łatwe. Stała emigracja do Niemiec, powodowała zmniejszanie się ich liczby. Spis z 1931 r. wskazuje na 741 tys., dane strony niemieckiej przekraczają milion. Najbardziej liczna grupa tej mniejszości zamieszkiwała w zachodnich województwach Polski, a także w województwach łódzkim i warszawskim oraz w rozproszeniu w Małopolsce Wschodniej. Była to społeczność dość majętna. Na obszarze pomorskim w swoim posiadaniu mieli 60% majątków ziemskich oraz 70% przemysłu rolno-przetwórczego. Na Śląsku byli właścicielami znacznej części przemysłu ciężkiego.


Żydzi

 

Żydzi byli grupą mniejszościową, która nie zamieszkiwała w zwartych grupach określanego terytorium Polski. Według wspomnianych już danych, tereny Polski zamieszkiwało ponad 3 mln. mniejszości żydowskiej wyznania mojżeszowego. Większość żyła na terenach dawnego zaboru rosyjskiego i austriackiego, tylko 1% na zachodzie. 76% Żydów zamieszkiwała miasta, gdzie ich liczba sięgała 30%. Jak podają źródła, w 1931 r. Warszawa była po Nowym Jorku drugim najliczniejszym skupiskiem ludności żydowskiej na świecie. Społeczeństwo żydowskie skupione było wokół instytucji samorządowych, jakim były gminy wyznaniowe - kahały. W życiu politycznym Żydów istniało kilka orientacji:

  • asymilatorzy (traktowanie Żydów jako Polaków wyznania mojżeszowego);
  • syjoniści ( akcentowanie przez nich religijnej i narodowej odrębności);
  • autonomiści (traktowanie kraju, w którym zamieszkują jako ich ojczyzny; pragnienie pełnej kulturalnej i politycznej autonomii z żydowskim parlamentem);
  • konserwatyści (dążenie do utrzymania wiodącej roli religii, zwalczanie prądów emancypacyjnych wśród społeczności żydowskiej).

 

Inni

 

Pozostałe, mniej liczne mniejszości narodowe zamieszkujące w obszarach II RP nie odegrały większego znaczenia politycznego. Należeli do nich:

  • Rosjanie - ponad 138 tys. (trzeba wspomnieć o odrębnym środowisku rosyjskim, szacowanym na 80 tys., o własnej obyczajowości i tradycjach odmiennych od pozostałych Rosjan - staroobrzędowcach, którzy zamieszkiwali na wsiach w województwach białostockim i wileńskim);
  • Czesi - 38 tys.;
  • Cyganie - 30 tys.;
  • Tatarzy, Ormianie, Karaimi, Słowacy - kilkutysięczne grupy.

Strony: 1 2 Następna »