Mądrość taoizmu w Państwie Środka

 

Dla statystycznego Europejczyka Chiny stanowią niewątpliwe kuriozum. Kraj ten bowiem jest niezwykle złożoną i bogatą mozaiką wielowiekowej tradycji, silnie ugruntowanego komunizmu oraz wpływów kultury europejskiej. Wartości reprezentatywne dla Państwa Środka są zgoła odmienne od tych, którym hołdują kraje zachodnie i z pewnością nie przystają do nich nasze kategorie pojmowania rzeczywistości.

Niewątpliwie cała kultura, religia czy filozofia są bardzo trudne do zrozumienia dla przeciętnego Europejczyka, którego cała wiedza, jak i sposób postrzegania rzeczywistości opierają się na modelu kartezjańskim i tradycji chrześcijańskiej. Kluczem do zrozumienia chińskich systemów filozoficzno-religijnych jest poznanie mentalności mieszkańców Państwa Środka. Aby to zrealizować, trzeba sięgnąć głębiej do początku powstania tej cywilizacji.

W Chinach od wieków przenikały się wzajemnie trzy systemy religijne: taoizm, konfucjanizm oraz buddyzm, natomiast tylko dwie pierwsze zaliczane są do rodzimych wyznań Chińczyków. Buddyzm przywędrował do Chin dopiero w I w. n.e. Najbardziej rozpoznawalne na Zachodzie są jednak poglądy zaczerpnięte z taoizmu. Stało się tak dzięki przetransportowaniu na grunt europejski rozmaitych metod i interpretacji chińskich sztuk walki i medytacji.

Od najdawniejszych czasów oba nurty ścierały się ze sobą, jednocześnie przenikając się wzajemnie. Razem tworzyły specyficzną jakość. Z jednej strony konfucjanizm określał kondycję człowieka w kontekście społecznym, natomiast z drugiej strony taoizm ukierunkowany był na wnętrze człowieka. Od samego początku taoizm prężnie się rozwijał i rósł w siłę. Wynikało to z faktu, iż trafił na chłonny grunt w postaci tradycyjnych wierzeń. Wierzenia te skupiały się na kultywowaniu zjawisk przyrody, którym przypisywano antropomorficzne kształty i boskie znaczenie. Spośród wielości bóstw, którym oddawano cześć, najważniejszymi z nich byli Huang-di (Żółty Cesarz) oraz Shuang-di (Wielki Władca).

Niezwykle istotną rolę w religijności starożytnych Chińczyków odgrywał kult przodków. Duchy przodków czczono, przynosząc im ofiary i modląc się do nich w domowych kapliczkach. Ogromną wagę przywiązywano również do rozmaitych wróżb i przepowiedni. Ogólnie rzecz ujmując cały świat interpretowano w kontekście świętych znaków i omenów. Sprawy o „szerokim” zasięgu, ważne dla całego społeczeństwa, przepowiadano ze skorupy żółwia, natomiast te bardziej indywidualne z łodyg krwawnika. Nie powinien zatem dziwić fakt, iż jednym z bardziej charakterystycznych rysów duchowości chińskiej był szamanizm. Podczas suszy szamanki niejednokrotnie wychodziły nago na pole i poddawały się działaniu promieni słonecznych, prosząc bogów o zesłanie deszczu. Jeśli to nie odniosło pożądanego skutku, szamankę palono.

Kolejnym, równie istotnym elementem wierzeń chińskich był kult Nieba (Tian). Początkowo oddawano mu cześć jako bytowi atmosferycznemu, natomiast z biegiem czasu stawało się ono stopniowo figurą antropomorficzną, aby ostatecznie wyewoluować do roli abstrakcyjnej idei kosmicznego i moralnego porządku świata.

Pierwszym tekstem będącym źródłem podstawowych schematów odnoszących się do całej rzeczywistości taoistów jest Księga Przemian (Yijing). Dzieło to nie jest jednak księga objawioną, będącą słowem bożym w znaczeniu wyznań zachodnich. Zostało napisane przez mędrców. Tradycja mówi, że stworzyli oni Księgę Przemian dla „mniej sprawnych”, czyli tych, którzy wyszli z wprawy słuchania Nieba, a zatem utracili część mądrości, niezbędnej do prawidłowego funkcjonowania w świecie.

Natomiast klasykę pism taoistycznych, a tym samym wykładnię poglądów taoizmu tworzy do dziś księga Dao-de-king. Za jej autora oraz założyciela instytucjonalnego taozimu uznaje się legendarnego filozofa Lao-zi, który miał żyć około VI w. p.n.e. W powyższym dziele odnajdujemy istotę filozofii taoistycznej, którą określa pojęcie dao, co zazwyczaj tłumaczy się jako drogę wskazującą właściwy kierunek postępowania oraz sposób na umiejscowienie siebie w świecie. Dao jest kategorią poza czasem i przestrzenią – matrycą wszechrzeczy. Ponadto, Lao-zi kładzie nacisk na działanie, które rozumie jako czynienie dobra innym ludziom.

Akcent położony na wątek „niedziałania” pojawia się z kolei u drugiego prominentnego przedstawiciela taoizmu Zhuang-zi (IV-III w. p.n.e.). Centralną kategorią swoich wywodów uczynił on właśnie pojęcie „niedziałania”, czyli wu-wei. Jest to założenie, że wszystko co nas otacza, dzieje się samo z siebie dzięki dao. Należy zatem wycofać się z życia i poddać dao. Ponadto, w opinii Zhuang-zi, liczy się tylko czyste doświadczenie oraz zrozumienie, że świadomość jest wolna od podziałów i definicji, które różnicują świat. Ważnym elementem swojej doktryny Zhuang-zi uczynił również drogę „doświadczenia czegokolwiek” przez poznanie czegokolwiek (np. kontemplację jakiejś prostej czynności), poznaje się cały świat. U mędrca pojawiają się bóstwa nieśmiertelności, które później będą odgrywać niepoślednią rolę w wierzeniach taoistów.

Zadziwiające w taoizmie jest to, że w swojej pierwotnej formie znacząco odbiega on od teizmu. Cecha ta wydaje się być godna uwagi, ponieważ nie wszystkie religie zaczynają swój byt od filozoficznych podstaw. Zazwyczaj rozwijają się one później, w oparciu o doktrynę religijną. Być może jest to konsekwencją przekonania Chińczyków, iż mądrości nie szuka się w księgach, ale w sobie poprzez poznawanie siebie i harmonię współdziałania ze światem. Religijność w ujęciu taoistów jest bowiem wynikiem własnego doświadczenia.

Taoizm nie jest zjawiskiem ani prostym, ani jednorodnym. Generalnie wyróżnia się taoizm filozoficzny i religijny. Filozoficzny jest pierwotnym kształtem taoizmu, który bazuje na pismach Lao-zi, Zhuang-zi i ich spadkobierców. Taoizm religijny natomiast pojawił się później zastępując taoizm filozoficzny. Uzasadnienia dla tych wierzeń należy szukać w ówczesnych warunkach społecznych. Z jednej strony tao-izm wyraźnie zbliżał się do wierzeń ludowych związanych z zabobonami i czarami, z drugiej – poruszał tematy atrakcyjne dla możnych tego świata. Spośród tych zagadnień, największe zainteresowanie budziła kwestia nieśmiertelności. Wiara w nieśmiertelność oznaczała poszukiwanie rozmaitych sposobów na jej uzyskanie. Były to rozmaite ćwiczenia oddechowe, cielesne, ascetyczne, kontemplacyjne, natomiast w przypadku władców i arystokratycznych środowisk – praktyki alchemiczne.

W celu wyjaśnienia filozoficznych pojęć zwykłemu ludowi kategorie takie jak dao, wu-wei czy popularne yin i yang, tłumaczono językiem bardziej przystępnym, za pomocą mitów. W konsekwencji wyodrębnił się bardzo bogaty panteon bóstw. Wierzono, iż w każdy człowieku zamieszkuje 36 tysięcy duchów, o które trzeba należycie dbać poprzez spełnianie dobrych uczynków i kontemplację.

Czym różni się taoizm od innych systemów filozoficzno-religijnych? Zasadniczą różnicę stanowi niewątpliwie sposób ujęcia kategorii religijności. W europejskim znaczeniu religijnym jest człowiek żyjący w zgodzie z regułami wyznaczonymi przez Boga, natomiast w taoizmie, człowiekiem religijnym jest ten, kto żyje w zgodzie z regułami, wyznaczonymi przez naturę.

Najogólniej można by rzec, że taoizm to filozofia postulująca przyjmowanie życia i świata takimi, jakie one są. Każde wydarzenie taoiści traktują jako konieczność, dzięki której można doświadczyć prawdziwej rzeczywistości. Niemniej jednak, filozofia taoistyczna jest niebywale złożona i z pewnością nie przystaje do rzeczywistości europejskiej, która wszystkiemu usiłuje przyporządkować odpowiednie kategorie. Nie oznacza to jednak, że nie powinniśmy poznawać tej niesamowitej kultury – wręcz przeciwnie od wyznawców taoizmu możemy się wiele nauczyć.

Ilona Wojtarowicz



Na podstawie:
Encyklopedia Religii Świata, T.1, pod. red. Federic Yse Leonoir Tarda, 2002
Religie Chin, F. Avanzini, tłum. J. Rozkrut, 1997
Religie Wschodu i Zachodu, K. Banek, J. Drabina, H. Hoffman, 1992