Kultura


Cyganologa, czyli studia nad kulturą Cyganów, rozwinęła się w Europie Zachodniej w wieku XIX. Na jej dorobek składają się wyniki badań etnograficznych, filologicznych, socjologicznych i historycznych.

Chociaż dorobek jest już dość bogaty, jednak ta grupa etniczna nadal pozostaje najmniej rozpoznana przez badaczy. Ich krąg kulturowy nigdy nie był kręgiem otwartym. Bardzo trudno, zatem poznać go i opisać „od wewnątrz”. Zawsze był izolowany od świata zewnętrznego, który charakteryzował się wrogością i ksenofobicznym do nich nastawieniem. Bariera językowa a także niepisany sposób przekazywania tradycji z pokolenia na pokolenie potęgują jeszcze tę izolację.

Dla badacza zajmującego się tym zagadnieniem, trudno jest też oprzeć się na materiale źródłowym, który, mimo że zawiera wiele informacji, jednak zwykle są one oparte na „widzeniu grupy z zewnątrz”, a zatem pełne stereotypów. Pojawiający się na ziemiach polskich Cyganie, przybyli jako „rzekomi wygnańcy Egiptu”. Dopiero w wieku XVIII na podstawie analiz językowych zaczęto się domyślać, że korzeni tej grupy etnicznej może należy szukać nie w Egipcie, a w Indiach.

Być Cyganem, przestrzegać tradycyjnych norm i zasad, to znaczy: zachowywać się tak, by nie dać okazji nikomu ze swoich do postawienia pytania: Na San Rrom? (czyżbyś nie był Cyganem?). Bycie Cyganem – cygańskość jako normę, wzorzec zachowań – wyznacza podstawowa zasada moralno-etyczna, uznawana przez wszystkich Cyganów. W każdym razie wyznają ją Cyganie identyfikujący się z grupą Rrom – jest to zasada rromanipen – a więc cygańskości właśnie.
[ A. Bartosz, "Nie bój się Cygana", Pogranicze Sejny 1994; s.129]

Tradycyjna zbiorowość romska ma charakter wybitnie patriarchalny – głową rodziny jest ojciec, podlegający z kolei przywódcy całego rodu, który sam podlega nieformalnemu zwierzchnikowi danej zbiorowości. Najważniejszym zadaniem głowy rodziny, rodu i zbiorowości jest czuwanie nad przestrzeganiem romanipen – wewnętrznego zbioru norm, wartości, obyczajów, reguł, określających między innymi role społeczne i zagrożenie „skalaniem”. Karą jest wyłączenie z życia zbiorowości. Skalany będzie Rom, który okradnie lub zabije innego Roma, który donosi na policję, który zje psie lub końskie mięso oraz dopuści do tego, by skalała go kobieta. Kobiety uznawane są za nieczyste w okresie rozrodczym – pomiędzy pierwszą miesiączką a menopauzą, zwłaszcza w okresie porodu i po porodzie oraz wtedy, gdy mają miesiączkę, kontakt z odzieżą kobiet od pasa w dół prowadzi do skalania.

Rromanipen Cyganów wędrownych (Lowarzy, Kełderasze, Polska Roma) – jako kategoria prawno-moralna

Charakterystyka najważniejszych nakazów:

--przestrzeganie kodeksu zakazów (mageripen); ich złamanie powoduje skalanie. Ponadto grozi sankcjami, do wykluczenia ze społeczności włącznie. Tradycyjne instytucje, które zajmują się kontrolowaniem norm cygańskości, decydują o nałożeniu lub zdjęciu sankcji.

--wykładnia tradycji cygańskiej. Nakazuje manifestować cygańskość, jako wartość najwyższą, najważniejszą. Nakazuje posługiwać się własnym językiem rromani w swoim środowisku i w kontaktach z innymi Cyganami. Nakazuje ponadto solidarność współplemienną, pomoc, przestrzeganie obrzędów i rytuałów.

Rromanipen to zasada, która dotyczy tylko i wyłącznie daną społeczność cygańską i stanowi o ich prawdziwości (ćaće Rroma) – w stosunku do Cyganów gorszych (phuj Rroma), o których nieczystości świadczy nieprzestrzeganie rromanipen zgodnie z przyjętym przez dana grupę pojmowaniem. Przy czym, takie przekonanie dotyczy każdej omawianej grupy.

W przypadku przecięcia kulturowego zasada rromanipen nigdy nie będzie dotyczyła gadzia. Gadzio nigdy w tym sensie nie stanie się Rromem. Jeżeli jest życzliwy i uczynny i pozyska sobie sympatię, to w może jedynie liczyć na zaakceptowanie go, jako istoty tolerowanej w kręgu prawdziwych ludzi.

Zasada ta najmocniej przejawia się przy wspólnym jedzeniu. W przypadku grup „wędrownych”, krąg osób, z którymi można razem spożywać posiłek – to muszą być osoby czyste, – czyli Cyganie, którzy są wierni zasadzie rromanipen. Przy czym zasada ta nie dotyczy to zupełnie „gadziów”, którzy będąc istotami obcymi – pozbawione są atrybutu człowieczeństwa i w tych kategoriach nie funkcjonują, dlatego też nie mogą być osobami kalającymi.

Natomiast nie można zasiadać do posiłku z osobą uznaną za skalaną przez własną grupę, jak też nie można jeść z Cyganami z grup, które zostały uznane za nieczyste (magerde). Dlatego do biesiadujących Cyganów karpackich raczej nie dosiądzie się przedstawiciel jakiejkolwiek z grup wędrownych.

Ponadto rromanipen wyznacza:
*partnerzy w małżeństwie – osoby preferowane zamykają się do danej grupy;
*gościnność;
*cześć dla kobiet (Patĭvali rromani – kobieta godna szacunku). Dotyczy to także dziewcząt – pod warunkiem, ze jest dziewicą. Brak dziewictwa u panny młodej powoduje nieważność zaślubin i wymagają od rodziców zwrotu zapłaty za koszty przyjęcia weselnego. Urażenie godności kobiety także grozi skalaniem;
*cześć dla starszych – powszechny nakaz szanowania starszych mężczyzn i kobiet.

Rozwojowi cygańskiej kultury, integracji ponadszczepowej, tworzeniu się romskiej inteligencji towarzyszą jednak procesy negatywne: niska pozycja społeczna większości Romów i związana z nią marginalizacja tej zbiorowości, trudne warunki bytowania, niezbyt optymistyczne perspektywy dotyczące poprawy sytuacji, nasilające się akty agresji i przemocy ze strony sympatyków ugrupowań skrajnie prawicowych, wzrastająca niechęć ogółu społeczeństwa wobec Romów (spowodowana m.in. zachowaniem przybywających zza granicy Cyganów, pokutującymi stereotypami dotyczącymi tej zbiorowości oraz odmiennością kulturową).