Prawa człowieka w Polsce

 


Rzeczpowspolita szlachecka


Polska wniosła duży udział w proces tworzenia systemu praw człowieka i ich ochrony. Prawna ochrona obywateli przed nadużyciami władzy związana jest z rozwojem demokracji szlacheckiej. Rzeczpospolita obojga narodów była państwem wielokulturowym i wielowyznaniowym, z wyjątkowo, jak na europejskie warunki, liczną warstwą szlachecką. Zachowanie wewnętrznego porządku w takim państwie wymagało wysokiego poziomu tolerancji religijnej i ustawowych gwarancji praw obywatelskich, zdobywanych przez szlachtę w drodze licznych przywilejów.

W latach 1425-1433 król Władysław Jagiełło nadał stanowi szlacheckiemu przywileje nietykalności osobistej, chroniącej szlachcica przed uwięzieniem bez sądowego wyroku. W tym samym czasie chwalebnie w historii zapisał się rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego Paweł Włodkowic. W trakcie Soboru w Konstancji występował w obronie doktryny tolerancji religijnej, powołując się na przykazanie miłości bliźniego, obejmującej również obowiązek tolerancji wobec pogan. Wielkie wojny toczone przez Rzeczpospolitą z sąsiadami w XVII wieku, ukształtowały w polskim społeczeństwie wizerunek państwa jako "przedmurza chrześcijaństwa". Walki z muzułmańską Turcją i Tatarami, protestanckimi Szwedami oraz prawosławnymi Rosjanami i Kozakami rodziły wrogość do innych narodów i religii, jak również wobec innowierców spośród obywateli Rzeczpospolitej.

Ochrona swobód obywatelskich była również przedmiotem Konstytucji 3 Maja z 1791 roku: Bezpieczeństwo osobiste i wszelaką własność komukolwiek z prawa przynależną, jako prawdziwy społeczności węzeł, jako źrenicę wolności obywatelskiej, szanujemy, zabezpieczamy, utwierdzamy. Konstytucja uznając dominację Kościoła Rzymskokatolickiego w państwie, równocześnie gwarantowała wolność sumienia i swobodę praktykowania innych religii.

 

Po II wojnie światowej

 

Po zakończeniu II wojny światowej Polska aktywnie uczestniczyła w tworzeniu międzynarodowego systemu ochrony praw człowieka, jakkolwiek narzucona zależność od ZSRR wielokrotnie zmuszała nas do głosowania wbrew własnemu sumieniu. W latach 60. z polskiej inicjatywy ONZ przyjęło rezolucję w sprawie karania zbrodniarzy wojennych i osób winnych zbrodni przeciwko ludzkości. Stała się ona później podstawą prawną dla utworzenia międzynarodowych trybunałów do spraw zbrodni ludobójstwa (Ruanda, b. Jugosławia).

Obowiązująca od 1997 roku Konstytucja RP, poświęciła cały drugi rozdział prawom i wolnościom człowieka i obywatela: Przyrodzona i niezbywalna godność człowieka stanowi źródło wolności i praw człowieka i obywatela. Jest ona nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych. Katalog przewidzianych w Konstytucji praw jest bardzo rozbudowany i obejmuje swoim zasięgiem wszystkich obywateli RP bez względu na płeć, pochodzenie społeczne, wyznanie czy narodowość. Zakazana jest jakakolwiek dyskryminacja w dostępie do kształcenia, pracy, awansów i sprawowania funkcji publicznych. Państwo gwarantuje obywatelom polskim należącym do mniejszości narodowych i etnicznych wolność zachowania i rozwoju własnego języka, zachowania obyczajów i tradycji oraz rozwoju własnej kultury. Mniejszości narodowe i etniczne mają prawo do tworzenia własnych instytucji edukacyjnych, kulturalnych i instytucji służących ochronie tożsamości religijnej oraz do uczestnictwa w rozstrzyganiu spraw dotyczących ich tożsamości kulturowej. Obywatele podlegają szeroko pojętej ochronie życia i zdrowia, zabronione jest poddawanie ludzi eksperymentom medycznym (bez ich zgody), torturom, nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu oraz karom cielesnym.

Mając świeżo w pamięci przypadki łamania praw człowieka i obywatela przez komunistyczne władze, ustawodawca poświęcił dużo miejsca kwestii nietykalności i wolności osobistej. Pozbawienie lub ograniczenie wolności może nastąpić tylko na zasadach i w trybie określonym przez ustawę. Zatrzymany musi być niezwłocznie powiadomiony o przyczynach zatrzymania, a pozbawiony wolności w sposób bezprawny może domagać się odszkodowania. Warto zwrócić uwagę na Art. 45 Konstytucji: Każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Jest to przepis, którego naruszenie stanowi najczęstszą podstawę do wniesienia skargi do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu.

Nowością w polskim prawodawstwie jest tak szeroki katalog praw ekonomicznych, socjalnych i kulturalnych. Na pierwszym miejscu wymieniono prawo do własności, które stanowi jeden z fundamentów demokracji. Każdy ma prawo do wolnego wyboru zawodu i miejsca pracy. Przy obecnym bardzo wysokim poziomie bezrobocia, warto się jednak zastanowić, jak realizowany jest konstytucyjny obowiązek władz do prowadzenia polityki zmierzającej do pełnego, produktywnego zatrudnienia poprzez realizowanie programów zwalczania bezrobocia.

Konstytucja reguluje też kwestię ochrony praw i wolności człowieka i obywatela. Każdy obywatel ma pełne prawo do wynagrodzenia szkody, jaka została mu wyrządzona przez władze publiczne. Po raz pierwszy obywatel ma też prawo do indywidualnej skargi do Trybunału Konstytucyjnego. Może również wystąpić do Rzecznika Praw Obywatelskich z wnioskiem o pomoc w ochronie swoich wolności lub praw naruszonych przez organy władzy publicznej. W przyszłości przewidziano powołanie instytucji Rzecznika Praw Dziecka, zapisanych m.in. w Konstytucji RP i Konwencji o prawach dziecka. Rzecznik Praw Dziecka został ostatecznie ustanowiony 6 stycznia 2000 roku, a do jego głównych zadań należą działania zmierzające do ochrony dziecka przed przemocą, okrucieństwem, wyzyskiem, demoralizacją, zaniedbaniem oraz innym złym traktowaniem.

Opracował Tomasz ŚMIETANA

 


 

Instytucja powstała na mocy ustawy z 1987 roku, a więc w okresie rządów komunistycznych. Biorąc pod uwagę notoryczne łamania praw człowieka i obywatela w okresie istnienia PRL, istnienie w kraju realnego socjalizmu instytucji Rzecznika było niewątpliwie ewenementem.

Rzecznik stoi na straży wolności i praw człowieka i obywatela określonych w Konstytucji oraz w innych aktach normatywnych. Oznacza to, że bada czy w tych sprawach, na wskutek działania lub zaniechania organów, organizacji i instytucji, obowiązanych do przestrzegania i realizacji tych wolności i praw, nie nastąpiło naruszenie prawa, a także zasad współżycia i sprawiedliwości społecznej.

Funkcję Rzecznika może pełnić tylko obywatel polski, posiadający prawniczą wiedzę i niezbędne doświadczenie zawodowe, a także wyróżniający się wysokim autorytetem ze względu na swe walory moralne i wrażliwość społeczną. Powoływany jest na pięcioletnią kadencję przez Sejm za zgoda Senatu, na wniosek marszałka Sejmu lub grupy 35 posłów.

Z prośba o pomoc do rzecznika może zwrócić się każdy obywatel, organizacja, organ samorządu lub Rzecznik Praw Dziecka. Może też podejmować działania z własnej inicjatywy. Ważną rzeczą dla obywateli jest to, że wniosek do Rzecznika jest bezpłatny i nie wymaga jakiejś specjalnej formy, a więc mogą go przygotować ludzie nie posiadający wiedzy prawniczej.

W przypadku, gdy Rzecznik zdecyduje się podjąć działanie w danej sprawie, może zbadać ją osobiście, z pośrednictwem Najwyższej Izby Kontroli (NIK) lub zwrócić się do organów nadzoru, prokuratury, kontroli państwowej, społecznej lub zawodowej. Samodzielne podjęcie się sprawy daje mu prawo do jej zbadania na miejscu (nawet bez uprzedzenia), wglądu w jej akta, zlecenia sporządzenia ekspertyz i opinii. Jeżeli Rzecznik uzna, że nastąpiło naruszenie praw poszkodowanego, może m.in.: wystąpić z wnioskiem o ukaranie, o wszczęcie postępowania w sprawach cywilnych i ściganych z urzędu, wnieść sprawę do sądu administracyjnego, wystąpić z wnioskiem o kasację lub rewizję nadzwyczajną prawomocnego wyroku.

Demokratyczne państwo gwarantuje przestrzeganie praw człowieka i obywatela. Jego istota opiera się na przyrodzonej wolności i równości obywateli wobec prawa. Teoretycznie, w takim kraju Rzecznik Praw Obywatelskich powinien być wolny od obowiązków, a jednak ilość napływających do niego skarg świadczy o czymś zupełnie przeciwnym. Do osiągnięcia przez polską demokrację dojrzałości pozostaje jeszcze długa droga, a rolą Rzecznika jest zadbać o jej właściwy kierunek.