• drzewko bonsai
    drzewko bonsai

Natura w kulturze

 

 

O Japonii można powiedzieć niejedno, ponieważ to kraj niezwykle różnorodny. Obok wielowiekowej tradycji, wyrażanej m.in. przez etykietę, w Kraju Kwitnącej Wiśni odnajdziemy również zjawiska wręcz kontrastowe, ale równie intensywnie wpisujące się w obyczajowość tego kraju.

Jednym z klasycznych przykładów kultury japońskiej jest etykieta. Etykietę tworzą konwenanse, dotyczące zachowania w relacjach z ludźmi, które bardzo precyzyjnie ustalają sposób zachowania w każdej możliwej okoliczności. Przy powitaniu Japończycy kłaniają się, a rodzaj ukłonu zależy od sytuacji i osoby, z którą się witają. Starannie określone zostały również ustalenia w kwestii kąta ukłonu. Uzależniony jest on od stopnia szacunku wobec danej osoby. Najgłębsze ukłony zarezerwowane są dla osób sędziwych, mądrych lub tych, którym należy się respekt ze względu na pełnioną funkcję w społeczeństwie. Specjalnej konwencji podlega też kwestia jedzenia i picia w miejscach publicznych. Japończycy generalnie unikają tych czynności idąc ulicą, ponieważ jest to nieeleganckie, tak samo jak użycie cukru do herbaty podczas gościny.

Generalnie, wszystkie te ceremoniały obejmują zdecydowanie szerszy zakres, niż na Zachodzie. Z tego powodu każdy turysta wybierający się do Kraju Kwitnącej Wiśni powinien mieć świadomość przynajmniej tych najważniejszych. Bardzo wyrazistym rysem kultury Japończyków jest przywiązywanie dużej wagi do punktualności, toteż ten, kto spóźnia się na umówione spotkanie popełnia faux pas. Niewskazane jest również wpatrywanie się w przechodniów na ulicy, gdyż może to zostać uznane za swoiste naruszenie prywatności. Nie zaleca się także obdarowywania kosztownościami Japończyka, ponieważ poczuje się wtedy zobowiązany do odwzajemnienia tego gestu (K. Drzewiński, Sto ukłonów…). Ponadto, co ciekawe, „(…) w Japonii nie ma zwyczaju rozpakowywania upominków w obecności ofiarodawcy” (W. Gall, Japonia…).

Mentalność i sposób życia mieszkańców Japonii zdeterminowane są przez zamiłowanie do przyrody, której nadaje się wręcz sakralny wymiar. Fascynacja ta, jak twierdzi Wanda Gall w Japonia-kraj kontrastów, wynika z piękna przyrody w ich kraju. Konsekwencją takiego podejścia jest ogromny respekt wobec natury oraz potrzeba ”uchwycenia” jej, co najdosadniej wyrażone jest w miniaturyzacji całych krajobrazów lub ich części.

Tendencja do miniaturyzowania przyrody przywędrowała do Japonii z Chin między VIII a XII w. Sztuką chińską, acz przeniesioną na grunt japoński jest suiseki - układanie kamiennych konstrukcji, które mają przypominać naturalne pejzaże. Według tradycji shintoistycznej kamienie są siedzibą bóstw kami, natomiast w sztuce suiseki pełnią funkcje miniaturowych krajobrazów.

Ekspozycji suiseki dokonuje się na różne sposoby: w pojemniku z wodą i piaskiem, na płaszczyźnie z drewna bądź z kamienia oraz w połączeniu z innymi elementami natury, tj. roślinami, drzewkami itp. Układający suiseki zobowiązani są kierować się zasadą odzwierciedlania rzeczywistego pejzażu. Nie bez znaczenia jest przy tym dobór podstawy, na której będzie stał kamień. Musi być zachowana harmonia między jednym i drugim (K. Drzewiński, Sztuka suiseki…).

Na specyfikę poczucia estetyki Japończyków składa się także sztuka układania kwiatów, czyli ikebana. Sztukmistrze w układaniu bukietów wyznają zasadę adekwatności rodzaju kwiatów do aktualnej pory roku. Równie ważna jest równowaga oraz asymetria linii, według których układa się bukiet. Sztuka ikebany wywodzi się z tradycji zdobienia buddyjskich świątyń, które podczas świąt dekorowano różnego rodzaju kwiatami, trawami itp. Koncepcją przyświecającą powstaniu ikebany jest holistyczna jedność Kosmosu, tak więc budowa kwiatów musi nawiązywać do elementów konstytuujących Kosmos: Niebo, Ziemia i człowiek. Części te zaznacza się przez zastosowanie odpowiedniego układu linii. Ponadto, ikebana musi stanowić odzwierciedlenie naturalnego pędu roślin do rozwoju.

O tym, że ikebana to nie tylko sztuka dekoracyjna pisze Monika Tokarska-Hosoi w Gazecie Polskiej w Japonii „Każda roślina - jej barwa, charakter wzrostu, faza rozwoju - ma znaczenie symboliczne. Przez odpowiedni dobór materiałów i sposób ich ułożenia można nadać kompozycji charakterystyczną wymowę, wiążącą się ze świątecznym wydarzeniem, ale nie tylko. Przez układ kwiatowy możemy przekazać nasz nastrój i wywołać go także u patrzącego. Jakże znamienne jest to dla kultury japońskiej, gdzie słowo wcale nie jest najlepszym sposobem porozumienia pomiędzy ludźmi, a o uczuciach w Japonii niekoniecznie trzeba mówić. Uczucia można po prostu wyrażać bez słów”. Jednym słowem, sztuka ikebany to filozofia wyrażania siebie poprzez naturę.

Kolejnym wyrazem miniaturyzacji natury jest sztuka bonsai. Dokładnie mówiąc jest to miniaturowe przedstawienie drzewa. Bonsai wskazuje na głębszy wymiar, mianowicie na korespondencję człowieka z naturą, aczkolwiek nie tylko na miniaturyzacji sztuka ta polega. Aby zrobić właściwą kompozycję z drzewka należy spełnić wiele warunków.

Po pierwsze należy dokonać wyboru odpowiedniej rośliny, a wybór ten powinien paść na model drzewka, które jest najbliższe naszemu sercu oraz poczuciu piękna. Specjaliści w rzemiośle bonsai szukają odpowiednich drzewek na zboczach górskich. Drzewa te powinny wywierać wrażenie drzew starych. Ponadto, trzeba bardzo cierpliwie dbać o roślinę, pielęgnować ją z sercem i szacunkiem. W sztuce bonsai istotną kwestią jest, by mieć świadomość, iż każda roślina jest niepowtarzalna, dlatego trzeba dopasować styl pielęgnacji do jej indywidualnych cech. Nie są też obojętne elementy dekoracyjne oraz doniczka. „Krótko mówiąc, bonsai nie jest miniaturową kopią drzew występujących w przyrodzie, lecz jest artystycznie doskonałym wyobrażeniem drzewa, które zostało stworzone, aby rosnąć w pojemniku, podkreślającym jeszcze jego piękno”(Masahiko Kimura).

Niebagatelną rolę w kulturze Kraju Kwitnącej Wiśni odgrywa sztuka aranżacji ogrodów. Kunszt ten przywędrował z Korei w VII w. Kompozycje ogrodów przeplatają symboliczne treści nawiązujące do filozofii zen: kamień i woda czy światło i cień to opozycyjne pary elementów żeńsko-męskich, które razem stanowią Jedność.

Budulcami ogrodów japońskich są klasyczne materiały przyrody japońskiej, czyli drzewa, kwiaty i kamienie (głazy). Symboliczne znaczenie ma sposób rozmieszczenia poszczególnych materiałów w ogrodzie. Układ poziomy przyporządkowany jest do Ziemi, układ pionowy do Nieba, natomiast układ ukośny do człowieka. „Japończycy nie uznają zaplanowanych w liniach prostych alei czy szpalerów, gdyż ich zdaniem takich linii nigdzie w naturze się nie spotyka, a ogród powinien być dostosowany do praw natury” (W. Gall, Japonia…). Ogród japoński służy cichej kontemplacji i wyciszeniu.

 

Strony: 1 2 Następna »