• www.magurycz.org
    www.magurycz.org

Jacek Nowak, Zaginiony świat? Nazywają ich Łemkami (fragmenty pracy pod tym samym tytułem, wyd. Kraków 2000)


Łemkowie są przykładem mniejszości o złożonym kontekście etnicznym. Swoja tożsamość budują w relacji do większości polskiej, z drugiej zaś strony ukraińskość wspólnoty kwestionowana jest przez tych, którzy etniczność Łemków wiążą z narodem rusińskim. Powstałe państwo ukraińskie przyczyniło się do nasilenia działań zmierzających do utrzymania Łemków w obszarze etniczności ukraińskiej. W odpowiedzi na to elity łemkowskie, uznające odrębność swojej grupy, dołączyły do popularnej wśród państw ościennych idei "rusinizmu". Kryjące się za tym określeniem prawo do samookreślenia narodowego Rubinów Karpackich znalazło podatny grunt wśród pobratymców Łemków mieszkających na Słowacji i w południowej części Ukrainy.(s. 13)

O Łemkach można powiedzieć, że kształtują swoją tożsamość etniczną w oparciu o terytorium. (…) Pomimo, iż Łemkowie stanowią mniejszość w regionie południowo - wschodnim Polski, jednak ich cechy etniczne, przede wszystkim język i religia, nadają mu łemkowską barwę. Dominujący liczebnie Polacy nie zwyciężyli mitu Łemkowszczyzny i nie zmienili jej oblicza etnicznego. Stało się tak być może dlatego, że Łemkowie, pomimo czasowej nieobecności, nie oddali swojego dziedzictwa. Chociaż katolicy obrządku łacińskiego (…) używają łemkowskich cerkwi [tych, które nie zostały zburzone po akcji Wisła - przyp. red], to w dalszym ciągu swoją sylwetką i wymową świadczą one o rusińskim charakterze tych ziem.(s 14)

Kolejna płaszczyzna budowania łemkowskiej tożsamości etnicznej jest religia. Jej rola w przypadku tej grupy nie jest jednak całkowicie jasna. (…) Pełni ona ważną etnicznie funkcję tylko w relacjach Łemkowie - Polacy. (…) [Z drugiej strony] liczne kontrowersje w obrębie wyznania prawosławnego i grekotatolickiego (…) nie uczyniły z religii dostatecznie wyrazistej płaszczyzny oporu przed etnicznością ukraińską, natomiast osłabiły wszelkie inne komponenty budujące świadomość. Religijny obraz grupy kształtuje się w relacjach z Polakami, natomiast traci swoją ważność w kontakcie z Ukraińcami. Nie ma więc prostych związków pomiędzy wyznaniem a samoidentyfikacją etniczną Łemków. (…) Łemkowie są przywiązani do lokalnych obrzędów, cerkwi wioskowej, a nie do dogmatu czy kryjącej się za religią ideologii. Wioskowe uwarunkowania mogą generować konflikty religijne, ale zazwyczaj nie zyskują one ponadlokalnego charakteru.(s.15)

Spory o etnogenezę

Spory o etnogenezę Łemków są zasadniczym tematem sporu o ich etniczność. Zyskują one dodatkowe znaczenie w kontekście politycznych przetargów toczących się pomiędzy politykami i uczonymi polskimi i ukraińskimi, z pominięciem, do niedawna, najbardziej zainteresowanych, to znaczy Łemków. W ostatnich kilku latach, wraz z narastaniem tendencji do zachowania przez grupę odrębności narodowej, do sporów włączyli się sami Łemkowie, proponując swoją koncepcję etnogenezy.

Koncepcja badaczy ukraińskich zakładała, że osadnictwo w Karpatach Zachodnich jest rezultatem procesów związanych z istnieniem Rusi Kijowskiej. Po jej upadku w XII wieku, pod naporem Tatarów, a wobec wzrastania potęgi państwa polskiego, ludność ruska była wypierana z terenów zachodnich i północnych przez polskich kolonizatorów, utrzymując jedynie tereny górzyste i mniej atrakcyjne ekonomicznie. Ludność ta dała początek, wyodrębniającym się z czasem grupom regionalnym i etnicznym Hucułów, Bojków i Łemków.

Stanowisko to jest konfrontowane z teoriami migracji wołoskich czy wołosko-ruskich przedstawianych przez uczonych polskich. Łemkowie, jako grupa etniczna byliby rezultatem nałożenia się na istniejące już od XIII wieku osadnictwo polskie napływających fal osadników wołosko-ruskich. Związane to było z wędrówkami bałkańskich ludów pasterskich, które posuwając się ku północy i zachodowi wzdłuż Karpat, mieszały się z mieszkającą już tam ludnością. [Jednak] koncepcje te dla uczonych ukraińskich pozostają niczym więcej, jak przejawem polityki polonizacyjnej zmierzającej do izolacji Łemków od Ukraińców. (s. 64)

Czasem badacze odwołują się do wybranych aspektów charakteryzujących wspólnot. (…) Na przykład przywołując misję chrystianizacyjną Cyrla i Metodego, jako wydarzenia, które przyczyniło się do powstania grupy łemkowskiej.(s. 65)

Strony: 1 2 3 Następna »