• Twierdza Alamut
    Twierdza Alamut

Filozofia ismailicka

Istnienie filozofii muzułmańskiej jest dowodem na to, że islam nie ogranicza się jedynie do prawodawstwa. Aby jednak w pełni zrozumieć, czym jest filozofia muzułmańska, trzeba zdystansować się nieco od pojęć, w jakich postrzega się filozofię na Zachodzie. W języku arabskim, czy perskim nie istnieją nawet terminy, które odpowiadają w dokładny sposób pojęciom „filozofia” i „filozof”. W islamie brak jest bowiem wyraźnej granicy między filozofią a teologią, która na Zachodzie obecna jest już od czasów średniowiecza. [Corbin 2005: 9]. Choć filozofia muzułmańska ukierunkowana jest głównie na jej aspekt teologiczny, zawiera też obszerny dyskurs na temat problematyki bytu, czasu, przestrzeni, materii. Myśliciele muzułmańscy do swych rozważań włączali zagadnienia z dziedziny metafizyki, muzyki, etyki i polityki, a także nauk ścisłych takich jak medycyna, biologia, chemia, botanika, astronomia, matematyka. Czerpano również inspiracje z Arystotelesa i Platona. Ważnym elementem filozofii muzułmańskiej jest również mistycyzm (tasawwul), który łączy w sobie perspektywę intelektualną z tak zwanym „intelektem serca”. Przy czym ten drugi jest najważniejszym środkiem poznania. [Madkour, 1404 AH] Muzułmanie jako główny wątek filozofii postrzegają jednak dzieła myślicieli wyznających religie posiadające świętą Księgę (po arabsku: ahl al-kitab), czyli judaizm, chrześcijaństwo, islam, a także zoroastryzm. Księga ta pełni rolę przewodnika w życiu materialnym i duchowym. Podstawowym celem jest zrozumienie jej prawdziwego znaczenia. Wiąże się z tym pojęcie hakiki, czyli prawdy duchowej. [Corbin 2005: 13] Choć jej poznanie wymaga przewodnictwa duchowego, nie można porównywać jej do dogmatów Kościoła, ponieważ myśl może się tu rozwijać niezależnie, bez ograniczeń dogmatycznych. [Corbin 2005: 16] Na przeciwnym biegunie znajduje się szariat, prawo Boże, ponieważ określa on egzoteryczny i dosłowny aspekt religii: Religia pozytywna (szariat) jest egzoterycznym aspektem idei (hakika), a idea jest ezoterycznym aspektem religii pozytywnej… Religia pozytywna jest symbolem (misal), idea jest symbolizowana (mamsul). Egzoteryka nieustannie przeplata się z cyklami i okresami świata, ezoteryka to Boża energia, która nie jest podporządkowana powstawaniu”.[Corbin 2005: 15] Znaczenie zewnętrznych praktyk religijnych może być zawarte jedynie w hakice, która posiada ezoteryczne znaczenie Bożych objawień. Osobami, które przekazują wiernym ukryty sens tych objawień są imamowie. Ich nauka jest źródłem ezoteryzmu w islamie. A więc niemożliwe są rozważania na temat ezoteryzmu muzułmańskiego w oderwaniu od myśli szyickiej[Corbin 2005: 33] Corbin w swej książce Historia filozofii muzułmańskiej cytuje również wypowiedzi dwóch imamów szyickich: szóstego, Dżafara as-Sadika oraz pierwszego, Alego Ibn Abi Taliba, które świadczą o głębokich zależnościach między hermeneutyką Koranu i myślą filozoficzną. Pierwszy z nich wypowiedział następujące słowa: „W księdze Boga znajdują się cztery rzeczy: jest wyrażenie wypowiedziane (ibara), znaczenie aluzyjne (iszara), znaczenie ukryte, odnoszące się do świata ponadzmysłowego (lata’if) oraz wysokie doktryny duchowe (haka’ik). Wyrażenie dosłowne przynależy do wspólnoty wiernych (awamm). Znaczenie aluzyjne dotyczy elity (chawass). Znaczenia ukryte są dostępne przyjaciołom Boga (aulija [prorocy i imamowie]). Wysokie doktryny duchowe to domena proroków (anbija, l. poj. nabi).” Jest to odzwierciedlenie słów imama Alego: „Praktycznie każdy werset koraniczny ma cztery znaczenia: egzoteryczne (zahir), ezoteryczne (batin), granicę (hadd) i Boży projekt (mutalla). Znaczenie egzoteryczne służy recytacji ustnej, ezoteryczne – rozumieniu wewnętrznemu, granica to wypowiedzi ustalające, co jest dozwolone, a co nie; Boży projekt zaś to te rzeczy, które Bóg chce realizować w człowieku poprzez każdy werset”. [Corbin 2005: 47]