• Twierdza Alamut
    Twierdza Alamut

Schizma nizarycko - mustalicka Okres świetności państwa fatymidzkiego zaczął dobiegać końca za czasów panowania kalifa al-Mustansira. Miało wtedy miejsce wiele konfliktów wewnętrznych, głównie na tle etnicznym. Doszło również do katastrofy naturalnej. Poziom wody Nilu gwałtownie spadł, co doprowadziło do suszy i głodu. Kalif wezwał do Kairu generała ormiańskiego pochodzenia, Badra al-Ğamālego, który stacjonował na czele fatymidzkich wojsk w Syrii. Badr uporał się z konfliktami i zaprowadził względny porządek w kraju, jednak za cenę całkowitego przejęcia faktycznej władzy. W grudniu 1094 roku po pięćdziesięciu ośmiu latach panowania zmarł kalif al-Mustansir. Zgodnie z szyicką tradycją wyznaczył na swojego następcę najstarszego syna Abū Mansūra Nizāra. Jednak syn Badra, który przyjął po ojcu stanowisko wezyra i dowódcy wojska, al- Afdal, poparł młodszego syna al-Mustansira o imieniu Abū al-Qāsim Ahmad, na którego miał bardzo duży wpływ, więc mógłby w ten sposób poszerzyć swoją władzę. Dzień po śmierci al-Mustansira obwołał swojego faworyta kalifem nadając mu imię al-Mustalī bi-Allāh i postarał się o poparcie dla niego pośród notabli dworu. Nizār z oczywistych powodów sprzeciwił się temu posunięciu, uciekając na początku 1095 roku do Aleksandrii. Otrzymał tam silne poparcie, ponieważ wcześniej wojska Aleksandrii zostały pokonane przez Badra. Miejscowa ludność obwołała go kalifem i imamem. Nizār rozpoczął walkę z wojskami al-Afdala. Na początku odnosił sukcesy jednak pod koniec 1095 roku al-Afdal osobiście stanął do walki i odniósł sukces nad Nizārem, zmuszając go do poddania się. Nizār został wzięty w niewolę, przewieziony do Kairu i tam zabity. Konflikt ten doprowadził do podzielenia ismailitów na odłam mustalitów, którzy przyjęli imamat al-Mustalīego i nizarytów, którzy poparli Nizāra. Wśród tych pierwszych znaleźli się ismailici z Egiptu, Jemenu i zachodnich Indii. Kair pozostał centrum da’wy (misji) mustalickiej.

 

W tym czasie funkcję głównego dā’īego w Persji sprawował Hasan Sabbāh, który wraz z innymi ismailitami perskimi i irackimi poparł Nizāra i zerwał wszelkie kontakty z da’wą w Kairze, zakładając jednocześnie niezależną da’wę nizarycką w Persji.[Daftary 2008: 115-117] Hasan Sabbāh Ismailici w Iranie, jak już wspominałam, byli w o wiele trudniejszej sytuacji niż ismailici mustaliccy, ponieważ religią państwową pod władzą Seldżuków był sunnizm, którego wyznawcy uznawali ismailizm za herezję. Ismailici podjęli otwarty bunt przeciwko Seldżukom, a dowodził temu buntowi tamtejszy główny dā’ī Hasan Sabbāh. Hasan wychował się w rodzinie szyitów imamickich i żył w przekonaniu o heretyckiej naturze ismailizmu. Dopiero jego przyjaciel, którego bardzo poważał, przekonał go, że imam ismailicki jest tym prawdziwym. Jednak wtedy jeszcze nie zdecydował się, by przyjąć ismailizm, ponieważ zdawał sobie sprawę z oszczerstw i prześladowań, przez które pod władzą seldżucką cierpią wyznawcy tej religii. Dopiero kiedy zapadł na ciężką chorobę, którą uważano za śmiertelną, Hasan zaczął żałować, że umrze nie poznawszy „prawdy”. Kiedy dostał od losu drugą szansę i udało mu się pokonać chorobę, nawrócił się na ismailizm. [Hodgson 1968: 429] W 1078 roku został, podobnie jak prawie trzydzieści lat temu Nāsir-i Chusraw, przez dā’īch wysłany do Egiptu, by zgłębił tam doktryny ismailickie (miało to miejsce jeszcze przed schizmą) . Podróż ta nie zakończyła się sukcesem. Nie został przyjęty przez kalifa al-Mustansira. Hasan Sabbāh popadł też w konflikt z Badrem, co poskutkowało wygnaniem z Egiptu. W czerwcu 1081 wrócił do Persji. [Ivanow 1935: XX] Po powrocie zaczął podróżować po wschodnich terenach Persji głosząc naukę ismailicką i szukając miejsca, w którym można byłoby zacząć rewoltę przeciwko Seldżukom. Jako bazę wybrał twierdzę Alamut położoną w północnej Persji, na skale jednej z gór Elburs, w regionie Dajlamu zwanym Rudbar.[Daftary 2008: 129] Hasan Sabbāh zdobył twierdzę podstępem. Wysyłał tam dā’īch, aby zinfiltrowali miejsce. Wkrótce w 1090 roku sam udał się do Alamutu pod pseudonimem, jako nauczyciel, który miał nauczać tamtejsze dzieci. Udało im się nawrócić na ismailizm służby garnizonowe, co dało im mocną pozycję, by z łatwością zająć twierdzę. Zachęceni swym sukcesem, zaraz po tym dokonali skutecznej próby podbicia kilku miasteczek w Kuhistanie (południowo-wschodni Chorasan), wyzwalając ich ludność spod władzy seldżuckiej. Kiedy lokalni seldżuccy emirowie zdali sobie sprawę, że nie uda im się powstrzymać sił Hasana Sabbāha, do zachodniej Persji zostały przysłane kolejne wojska, ale i tym nie udało się powstrzymać ismailitów. Hasan Sabbāh i inni dā’ī mieli tę przewagę, że miejscowi ludzie traktowali tureckich Seldżuków jako najeźdźców, którzy panoszyli się na Perskich ziemiach, dokonując w dodatku grabieży i rozbojów oraz uciskając ludność. Dlatego ismailici traktowani byli jako sojusznicy przeciw ówczesnej władzy. Twierdza Alamut była ciągle wzmacniana, tak aby żadnemu wrogowi nie udało się do niej przeniknąć. W środku składowane były olbrzymie zapasy żywności, wokół założono system irygacyjny. Mieszkańcy Alamutu byli więc tak samowystarczalni, jak to tylko było na owe czasy możliwe. Hasan Sabbāh spędzał cały swój czas na planowaniu strategii wojskowych. Swoją żonę i córki wraz z innymi kobietami odesłał w bezpieczne miejsce. Późniejsi ismailici naśladowali ten proceder, zapewniając kobietom bezpieczeństwo z dala od działań militarnych [Daftary 2008: 430-432]