• Twierdza Alamut
    Twierdza Alamut

Okres fatymidzki

Kolejnym etapem religii ismailickiej było założenie w 909 roku państwa (kalifatu) fatymidzkiego z główną siedzibą w Kairze i z ismailizmem jako religią oficjalną. Niewiele wiadomo, co działo się z ismailitami w czasie pomiędzy śmiercią imama Muhammada, a założeniem kalifatu fatymidzkiego. Sądząc jednak po sukcesie, jaki odnieśli w Maghrebie, można sądzić, że misjonarze ismailiccy (dā’ī) podjęli w ukryciu ogromny wysiłek na rzecz rozwoju i ekspansji wspólnoty. Kalif fatymidzki był jednocześnie imamem ismailickim. Władza fatymidzka umocniła się na terenach Egiptu za czasów panowania czwartego imama-kalifa Abū Tamīma Ma’adda al-Muizza li Dīna Allāha w latach 953-975. Większość ismailitów, również ci w Iranie, poparli fatymidzką linię imamów. Wierzyli, że imam wreszcie pojawił się w pełni swoich sił. Wojska fatymidzkie odnosiły bowiem sukcesy od Sycylii aż po Sind, toteż ismailici mieli nadzieję zjednoczenia całej społeczności muzułmanów pod władzą swojego imama-kalifa, a wtedy świat napełnić się miał sprawiedliwością. Dā’i irańscy podlegali głównemu dā’īemu fatymidzkiemu, jednak osoby stanowiące zaplecze intelektualne władców fatymidzkich byli w dużej części filozofami irańskimi, prześladowanymi we własnym kraju. [Hodgson 1968: 426]

 

Nāsir-i Chusraw

Jedną z najważniejszych postaci ismailizmu irańskiego był filozof, teolog i pisarz Abū Mu’in Nāsir-i Chusraw. Urodził się w 1004 roku w małym miasteczku Qubadijan w prowincji Marw (dzisiejszy Turkmenistan). Wychował się w szanowanej rodzinie urzędników, otrzymał elementarne wykształcenie, którego według Jana Rypki później nie pogłębiał.[Rypka 1970: 95] Większość życia spędził w położonym niedaleko swojego rodzinnego miasteczka Balchu (północny Afganistan). Pełnił tam funkcję urzędnika państwowego, którą w wieku 42 lat porzucił i udał się do Kairu na dwór Fatymidów. Według jego własnej relacji opisanej w dziele Safarnāme po latach prowadzenia życia pełnego rozrywek, postanowił nawrócić się i udać na pielgrzymkę do Mekki. Po drodze jednak znalazł się blisko Kairu i tam nawrócił się na ismailizm.[Corbin 1975: 535] Jednak według wybitnego rosyjskiego badacza ismailizmu W. Ivanowa historia ta, po dokładnym przeanalizowaniu wydaje się co najmniej dziwna. Zagadkowe jest, dlaczego nie udał on się w podróż z innymi pielgrzymami, ale wyruszył jedynie z bratem i służącym. Taka forma podróży była zdecydowanie droższa i bardziej niebezpieczna. Nie wiadomo również, czemu jechali przez Syrię i Kair, kiedy mogli wybrać krótszą drogę. Według Safarnāme zanim nawrócił się na ismailizm w wieku 45 lat był pobożnym sunnitą. Dziwne więc, dlaczego tak dojrzały człowiek nawraca się na religię, którą (jako sunnita) musiał uważać za heretycką sektę.

 

 

Nāsir-i Chusraw przybył do Kairu za panowania kalifa Al-Mustansira, który przyjął go osobiście jako ismailitę. Niemożliwe wydaje się, aby kalif potężnego państwa przyjmował w ten sposób zwykłego urzędnika. Ivanow dochodzi więc do wniosku, że Nāsir-i Chusraw był już ismailitą, a nawet zaufanym dā’īm (misjonarzem ismailickim), który pozyskiwał fundusze na rzecz misji ismailickiej. To wyjaśniałoby dlaczego podróżował w tak małym gronie, okrężnymi drogami i dlaczego był przyjęty osobiście przez kalifa. Nāsir użył pielgrzymki do Mekki jako pretekstu, by uniknąć prześladowań ze strony panujących wtedy w Iranie Seldżuków, którzy jako sunnici byli wrogami zarówno państwa fatymidzkiego, jak i religii ismailickiej. [Ivanow 1935; XIX] Nāsir spędził w Kairze trzy lata. W tym czasie odbierał wskazówki, jak nauczać w duchu ismailickim. Wrócił do Balchu w 1052 roku, gdzie prowadził konspiracyjną działalność misyjną, którą rozszerzył również na Niszapur i położone dalej na wschód rejony Chorasanu. Gdy społeczność Balchu dowiedziała się o jego powiązaniach z Fatymidami i ismailizmem, Nāsir-i Chusraw znalazł się w niebezpieczeństwie. Ktoś obrabował i zniszczył jego dom, spotykał się także z pogróżkami. Musiał więc uciekać do położonego w górach Badachszanu Jumganu, gdzie schronienia udzielił mu lokalny emir, również ismailita. Tam dokończył swego żywota tworząc większość swoich dzieł poetyckich i filozoficzno-teologicznych. Data jego śmierci nie jest znana, prawdopodobnie było to między 1072 a 1077 rokiem. [Daftary 2008: 113] W Jumganie do dzisiaj istnieje grób Nāsir-i Chusrowa (bez daty śmierci). Tamtejsza ortodoksyjnie sunnicka ludność podaje się za jego potomków. Nikt nie wspomina jednak o ismailickim etapie jego biografii. Mieszkańcy Jumganu wierzą, że był on pirem sufickim.[Corbin 1975: 538]