Konflikt w Irlandii Północnej



Głównym zarzewiem konfliktu w Irlandii Północnej był podział Wyspy z 1921 roku na Republikę Irlandii i Irlandię Północną zależną od Wielkiej Brytanii oraz polityczna i ekonomiczna dyskryminacja ludności katolickiej zamieszkującej północ Wyspy.

Irlandia zamieszkana jest przez dwie społeczności: katolików-nacjonalistów i protestantów-lojalistów uważających się za Brytyjczyków. W 1991 roku Irlandię Północną zamieszkiwało 42,8 proc. protestantów, co stanowiło o 4,2 proc. więcej niż katolików. Jeżeli jednak analizować dane dla całej Wyspy, to procent protestantów wynosi już tylko 15,2 proc. Co więcej od chwili podziału Irlandii udział protestantów maleje przy względnie stałym procencie katolików (75 proc.). Sytuację tę określa się mianem „kwestii podwójnej mniejszości”, katolicy są w mniejszości w Irlandii Północnej, a protestanci w Irlandii. Problem podwójnej mniejszości dobrze ilustrują preferowane scenariusze polityczne dla Irlandii Północnej wybierane przez obie społeczności. 90 proc. protestantów opowiadało się w 1994 roku za utrzymaniem przynależności regionu do Wielkiej Brytanii, podczas gdy 60 proc. katolików optowało za integracją z Republiką Irlandii.

Obawy unionistów dotyczące zjednoczenia jeszcze łatwiej zrozumieć, biorąc pod uwagę fakt, jak posiadana przez nich większość została w Irlandii Północnej wykorzystana do politycznego upośledzenia i praktycznie wyłączenia katolickiej mniejszości ze sprawowania rządów. Irlandia Północna pod rządami lojalistów stała się państwem o pozorach demokracji, w istocie zdominowanym przez większość protestancką. Dyskryminacja katolików znalazła swój wyraz w sytuacji politycznej, ekonomicznej tej społeczności, a także w przydziale emerytur, mieszkań, zasiłków.

Wzajemne uprzedzenia i strach potęguje dodatkowo całkowita separacja obu społeczności. W istocie protestanci i katolicy mieszkają w innych dzielnicach, uczą się w innych szkołach, modlą w innych kościołach, bawią w innych pubach, grają w inne sporty, pracują w innych instytucjach.

Istnieje tylko 17 szkół średnich i 29 podstawowych integracyjnych, otwartych zarówno dla katolików jak i protestantów, w których uczy się zaledwie 4 proc. uczniów. Nauczyciele posiadają dużą dowolność wyboru podręczników, co w istocie oznacza, że każda ze stron uczy się innej historii Wyspy. Również statystyki małżeństw mieszanych, jednego z podstawowych wyznaczników integracji odrębnych kulturowo grup, są dla Irlandii Północnej zastraszająco niskie wahając się pomiędzy 2 proc. a 9 proc.

 

 


 

 

Najdłuższy konlikt Zachodniej Europy

 

We współczesnym świecie charakteryzującym się wzrostem liczby konfliktów o podłożu kulturowym, przypadek Irlandii Północnej wciąż pozostaje intrygującym fenomenem. Uważany przez dziesiątki lat za niemożliwy do rozwiązania, spór pomiędzy nacjonalistami a unionistami został zażegany podpisanym 10 kwietnia 1998 roku Porozumieniem Wielkopiątkowym.

Mimo iż konflikt na Wyspie należał do najpoważniejszych, najdłuższych i najbardziej krwawych w Europie Zachodniej, dzięki wynegocjowanej umowie zdołano powstrzymać trwającą blisko 30 lat przemoc i stworzyć warunki współistnienia obu społeczności. Porozumienie Wielkopiątkowe jawi się więc jako wyjątkowa próba ustabilizowania sytuacji na Wyspie. Wyjątkowa, bowiem jako pierwsza angażowała wszystkie strony konfliktu oraz poruszała wszystkie jego kwestie, a także jako jedyna zyskała tak szerokie poparcie społeczne. Spełnienie powyższych warunków nie byłoby jednak możliwe, gdyby proces pokojowy nie opierał się na rozwiązaniach kompromisowych, zdolnych pogodzić często całkowicie przeciwstawne roszczenia zwaśnionych społeczności Irlandii Północnej.

Proces pokojowy w Irlandii Północnej trwał blisko 10 lat. Miał on na celu ustabilizowanie sytuacji i zażegnanie trwającego już od 25 lat konfliktu. „Kłopoty”, bo tak określano sytuację na Wyspie, tylko do 1994 roku pochłonęły 3377 ofiar śmiertelnych (wg Sutton Index of Deaths) i całkowicie sparaliżowały życie polityczne i ekonomiczne regionu zmieniając Irlandię Północną w arenę partyzanckiej wojny domowej. Określany nierzadko jako konflikt pomiędzy protestantami a katolikami(w sytuacji Irlandii Północnej określenia te nie sugerują konfliktu religijnego, ale stosowane są do opisania dwóch społeczności podzielonych kwestią zjednoczenia Wyspy: katolików - nacjonalistów - Irlandczyków i protestantów - unionistów/lojalistów - Brytyjczyków/Ulsterczyków), spór był w rzeczywistości dużo bardziej złożony i przebiegał na płaszczyznach zarówno politycznej, ekonomicznej jak i kulturowej angażując społeczności Irlandii Północnej oraz rządy Republiki Irlandii i Zjednoczonego Królestwa. Wszelkie próby jego rozwiązania do 1993 roku skazane były na niepowodzenie właśnie dlatego, że ich autorzy z reguły skupiali się tylko na jednej z powyższych kwestii. Dopiero podczas negocjacji prowadzących do podpisania 10 kwietnia 1998 roku Porozumienia Wielkopiątkowego (Good Friday Agreement lub Belfast Agreement) starano się rozwiązać wszystkie aspekty konfliktu przy współpracy jak największej liczby stron i przy założeniu, że wszelkie ustalenia zostaną poddane pod głosowanie mieszkańców Wyspy.

Bez wątpienia podjęto się zadania co najmniej ambitnego, a przez wielu uważanego nawet za niewykonalne. Senator Mitchell wspomina, że podczas wielu rozmów w Irlandii Północnej słyszał często “zabijamy się na wzajem od stuleci i jesteśmy na zawsze skazani na to, żeby się zabijać” (G. Mitchell Making peace, Berkley 2000). Mimo to przez blisko 10 lat prowadzono najpierw tajne a od 1996 roku oficjalne negocjacje, nad kształtem porozumienia, które mogłoby stanowić rozwiązanie kwestii irlandzkiej.

 

Fundamentalne zmiany

 

 

Podpisanie Porozumienia Wielkopiątkowego spotkało się z entuzjastycznym przyjęciem społeczności międzynarodowej, a także większości mieszkańców Wysp Brytyjskich, rozbudzając ich nadzieje na trwałe rozwiązanie konfliktu. Zaproponowane 10 kwietnia 1998 roku postanowienia stanowiły gruntowną reformę struktur północnoirlandzkich, systemu instytucji i niektórych regulacji prawnych, które przyczyniały się do wybuchu konfliktu.

Przede wszystkim podjęto kwestię konstytucyjną, ponownie definiując przynależność Irlandii Północnej i określając mechanizmy ewentualnej zmiany jej statusu. Ustalenie zasad, wedle których zostanie przeprowadzone referendum w obu częściach Wyspy, kiedy wszyscy jej mieszkańcy będą mogli zadecydować o zjednoczeniu Irlandii, stworzyło ramy pokojowego zażegnania podziału Wyspy uwzględniając prawa obu jej narodów.

Porozumienie wprowadziło także system instytucji autonomicznych regionu likwidując głęboko represyjny dla społeczności katolickiej system rządów bezpośrednich. W ten sposób nie tylko częściowo spełniono roszczenia wycofania się Wielkiej Brytanii z Irlandii Północnej, ale także ustanowiono porządek polityczny zapewniający proporcjonalną reprezentację i udział w sprawowaniu rządów zarówno lojalistom, jak i nacjonalistom. Zastosowany system wyborczy i zasady głosowania w Zgromadzeniu, a także wprowadzenie praw niedyskryminacyjnych, stworzyły ramy pełnego uczestnictwa katolików w życiu gospodarczym, publicznym i politycznym regionu. Porozumienie Wielkopiątkowe usunęło tym samym struktury, które przyczyniły się do wybuchu konfliktu.

 


Proces trwa

 

Ustępstwa poczynione przez obie strony w toku negocjacji stworzyły umowę, która stanowi najbardziej udaną do chwili obecnej próbę zażegnania kłopotów, chociaż nie daje jeszcze permanentnego rozwiązania. Jego brak nie powinien być utożsamiany jednak z porażką. Proces pokojowy zakończony 10 kwietnia 1998 roku przyniósł ze sobą wiele osiągnięć na miarę sukcesu. Zatrzymano błędne koło przemocy: spór zakłócający pokojowe funkcjonowanie regionu został przedefiniowany i toczy się obecnie głównie na płaszczyźnie politycznej. Ponadto stworzono system ochrony praw człowieka i równouprawnienia, jeden z najbardziej rozwiniętych w Europie. Stanowi on podstawę uznania i poszanowania praw mniejszości katolickiej w Irlandii Północnej, ale także gwarancję, że ewentualne zjednoczenie Wyspy będzie równoznaczne z przestrzeganiem tychże praw w stosunku do mniejszości protestanckiej.

Struktury i instytucje powołane w Porozumieniu, chociaż napotykają na trudności we wdrożeniu, stwarzają jednak ramy współistnienia i współpracy obu społeczności. Sytuacja na Wyspie jest ustabilizowana, poziom przemocy umożliwia już normalne funkcjonowanie obu społeczności, istniejące odłamy grup paramilitarnych są coraz mniej aktywne, główne partie polityczne są zdecydowane kontynuować wdrażanie Porozumienia mimo pojawiających się głosów rewizjonistycznych. Godnym uwagi jest fakt, że nawet partie, które w referendum namawiały do głosowania przeciw Porozumieniu, uczestniczą w organach przez nie powołanych. Opinia publiczna podtrzymuje poparcie dla realizacji postanowień z 1998 roku.

 


Piękno kompromisu

 

Faktem pozostaje, że Porozumienie Wielkopiątkowe jest rozwiązaniem kompromisowym. Jak pisze Brendan O’Leary „piękno” tego kompromisu polega na tym, że zarówno nacjonaliści jak i unioniści mogli na podstawie jego treści wnioskować o korzyściach długoterminowych, jakie w wyniku jego przyjęcia otrzymają (B. O’Leary The Agreement: Results and Prospects w: Aspects of the Belfast Agreement red. R. Wilford, Oxford University Press 2001, s.73). Pierwsi widzieli je w powołaniu organów współpracy Północ-Południe i rządów irlandzkiego i brytyjskiego, drudzy w zapewnieniu, że Północna Irlandia pozostanie w granicach Zjednoczonego Królestwa. Kompromis ten zaowocował rozstrzygnięciem, które w warunkach konfliktu w Irlandii Północnej uznać należy za sukces.

Zbyt idealistycznym i naiwnym byłoby oczekiwać od trwających zaledwie kilkanaście miesięcy negocjacji pokojowych rozwiązania konfliktu, którego źródła sięgają dziesiątki lat wstecz. Zawarte w Porozumieniu Wielkopiątkowym uzgodnienia pozostają więc najlepszymi z możliwych do osiągnięcia w Irlandii Północnej końca XX wieku kreując nową rzeczywistość Irlandii.

Kompromisowi 10 kwietnia 1998 roku udało się obalić przekonanie o nierozwiązywalności konfliktu w Irlandii Północnej i udowodnić, że obie społeczności, nawet jeżeli postrzegają się jeszcze jako partnerów, nie muszą się już zabijać.

History says, ‘Don't hope
On this side of the grave.’
But then, once in a lifetime,
The longed-for tidal wave
Of justice can rise up,
And hope and history rhyme.

Seamus Heaney The Cure at Troy

Marzena TARASIŃSKA

 


 

Główne postanowienia Porozumienia Wielkopiątkowego z 10 kwietnia 1998 roku

¤ Irlandia Północna pozostaje częścią Wielkiej Brytanii
¤ Jeżeli większość w obrębie Republiki i Irlandii Północnej wyrazi w referendum wolę zjednoczenia Wyspy oba rządy podejmą stosowne kroki
¤ Powołanie organów autonomicznych Irlandii Północnej i nowych instytucji współpracy:
- Zgromadzenie Irlandii Północnej podejmujące decyzje na zasadzie równoległej zgody lub większości ważonej;
- Rząd, któremu przewodniczą dwaj równoprawni przewodniczący;
- Forum Obywatelskie złożone z przedstawicieli przedsiębiorców, związków zawodowych i organizacji pozarządowych o roli konsultacyjnej w kwestiach społecznych, ekonomicznych i kulturalnych;
- Rada Ministerialna Północ - Południe mająca na celu koordynowanie wspólnych dla Wyspy decyzji;
- Rada Brytyjsko-Irlandzka składająca się z reprezentantów rządów brytyjskiego i irlandzkiego i autonomicznych organów wykonawczych Irlandii Północnej, Szkocji, Walii i Wyspy Man, która ma na celu wzmacnianie współpracy w sprawach transportu, rolnictwa, środowiska naturalnego, kultury, zdrowia, edukacji a także kwestii związanych z UE;
- Brytyjsko-Irlandzka Konferencja Międzyrządowa zajmująca się kwestiami Irlandii Północnej nie będącymi w gestii organów autonomicznych;
¤ System ochrony praw człowieka:
- Karta Praw wprowadzająca prawa Europejskiej Konwencji Praw Człowieka do prawodawstwa północnoirlandzkiego;
- powołanie w Irlandii Północnej i Republice Irlandii współpracujących ze sobą Komisji Praw Człowieka;
- powołanie Komisji Równouprawnienia mającej na celu monitorowanie i dochodzenie w kwestiach równouprawnienia w Irlandii Północnej;
¤ Rozbrojenie i bezpieczeństwo:
- Sygnatariusze Porozumienia potwierdzają zaangażowanie na rzecz rozbrojenia i wolę współpracy z Niezależną Międzynarodową Komisją ds. Rozbrojenia w celu osiągnięcia rozbrojenia.

Źródło: Opracowanie własne na podstawie Agremeent reached In the multi-party negotiations 10 april 1998.

 

 


 

 

Kalendarium konfliktu



1919-1921 - Irlandzko-angielska wojna o niepodległość
1921 Podpisanie traktatu pokojowego dzielącego Irlandię na 26 hrabstw o statusie dominium i 6 o statusie autonomii
1949 - Wolne Państwo Irlandzkie ogłasza się republiką i w pełni uniezależnia od Wielkiej Brytanii
1968 - Pierwszy marsz obywatelski - protest przeciwko dyskryminacji politycznej i ekonomicznej katolików
1969 - Zamieszki w Derry (Bitwa o Bogside) - dzielnica katolicka zostaje zaatakowana przez protestanckie bojówki, do miasta, w celu ochrony ludności katolickiej, wkraczają wojska brytyjskie
1971 - Internowania działaczy nacjonalistycznych i ludności katolickiej
1972 - Krwawa Niedziela - w wyniku ataku komandosów brytyjskich na pokojową manifestację NICRA w Derry ginie 13 osób
24 marca - przywrócenie rządów bezpośrednich Wielkiej Brytanii w Irlandii Północnej
1981 - Strajk głodowy więźniów republikańskich domagających się przywrócenia statusu więźnia politycznego, w wyniku którego umiera 10 więźniów
1988 - Początek rozmów Hume-Adams, uważany za nieoficjalny początek procesu pokojowego
1990 - Sekretarz stanu ds. Irlandii Północnej Peter Brooke ogłasza, że Wielka Brytania nie posiada żadnego „strategicznego lub ekonomicznego interesu” w trwaniu w Irlandii Północnej
1993 - Downing Street Declaration - pierwsze wspólne oświadczenie premiera Wielkiej Brtanii Johna Majora i premiera Republiki Irlandii Alberta Reynoldsa
1996 - IRA ogłasza całkowite zawieszenie broni
31 sierpień 1997 - Sinn Féin, uważana za polityczne skrzydło IRA, przystępuje do negocjacji pokojowych
10 kwiecień 1998 - Przyjęcie tekstu Porozumienia Wielkopiątkowego
22 maj 1998 - w wyniku referendum w Irlandii Północnej i w Republice Irlandii tekst Porozumienia zostaje przyjęty i rozpoczyna się proces implementacji

 

 


 

 

Ofiary konfliktu w Irlandii Północnej



Do najtragiczniejszych wydarzeń w historii „kłopotów” zaliczyć należy „Krwawą Niedzielę” 30 stycznia 1972 roku, kiedy to żołnierze brytyjscy otworzyli ogień do uczestników pokojowej demonstracji w Derry zabijając 13 osób; „Krwawy Piątek” 21 lipca 1972 roku, kiedy w 22 zamach bombowych IRA zginęło 19 osób, czy też strajk głodowy w 1981 roku, kiedy walcząc o przywrócenie statusu więźnia politycznego, zmarło 10 więźniów. Przez 26 lat, od 1968 roku do 1994, zabito 3377 osób. Jedna na 10 osób w Irlandii Północnej straciła w wyniku konfliktu członka rodziny a co druga znajomego.

Wybrane organizacje odpowiedzialne za śmierć ofiar konfliktu w Irlandii Północnej (1969 - 2001)



Irlandzka Armia Republikańska (IRA) - 1706 ofiar
Siły Ochotnicze Ulsteru (Ulster Volunteer Force - UVF) - 426 ofiar
Armia Brytyjska - 297 ofiar
Bojownicy o wolność Ulsteru (Ulster Freedom Fighters - UFF) - 147 ofiar
Irlandzka Nacjonalistyczna Armia Wyzwolenia (Irish National Liberation Army - INLA) - 113 ofiar
Stowarzyszenie Obrońców Ulsteru (Ulster Defence Association - UDA) - 112 ofiar
Policja Północnoirlandzka (Royal Ulster Constabulary - RUC) - 55 ofiar

Źródło: Sutton Index of Deaths