• mapa Iranu
    mapa Iranu

100 lat Konstytucji Irańskiej

 

Powszechnie krytykowano uległą wobec obcych mocarstw, lecz despotyczną wobec poddanych monarchię kadżarską, niewydolne, archaiczne instytucje życia publicznego, i hamujący rozwój cywilizacyjny kraju wpływ islamu. W czasopismach emigracyjnych i krajowych polemizowali ze sobą (a czasem tworzyli zaskakujące sojusze) zwolennicy różnych koncepcji modernizacyjnych – od panislamizmu, poprzez zachodni liberalizm, po irański nacjonalizm o zabarwieniu antymuzułmańskim. W kołach oświeconych silne było przekonanie, że posiadanie konstytucji i ustroju parlamentarnego byłoby w stanie uzdrowić chorą sytuację polityczną i gospodarczą kraju.

5 sierpnia 1906, po kilku miesiącach masowych strajków i protestów w Teheranie, Tabrizie i innych miastach Iranu, Mozaffaroddin-szah (1896-1907) podpisał dekret o powołaniu madżlesu (parlamentu), który po raz pierwszy zebrał się już w październiku tego samego roku. Przez cały następny rok ostra debata publiczna towarzyszyła pracom nad konstytucją, określającą nowy ustrój Iranu. Sojusz taktyczny różnorodnych sił opozycyjnych (nowoczesnych, świeckich liberałów, lewicowych rewolucjonistów, szyickich autorytetów teologicznych - zarówno proreformatorskich jak konserwatywnych, oraz ludowych przywódców strajkowych), który wymusił na szachu zgodę na demokratyzację ustroju, rozpadł się, gdy doszło do konkretów. Na miejsce monarchii absolutnej proponowano, z jednej strony, oświeconą monarchię konstytucyjną bądź laickie państwo demokratyczne, z drugiej – monarchię poddaną rygorom prawa religijnego i ścisłej kontroli szyickich modżtahedów. O ile consensus osiągnięto w sprawie ograniczenia prerogatyw władzy królewskiej i konieczności ograniczenia ingerencji państw zachodnich, to przedmiotem ostrych kontrowersji były stosunki wzajemne państwa i religii, kwestia uwłaszczenia chłopów i zniesienia przywilejów podatkowych arystokracji, model systemu prawnego i oświatowego (świecki czy religijny), granice wolności słowa, prawa mniejszości wyznaniowych i prawa kobiet. Wypracowane z trudem rozwiązania kompromisowe legły u podstaw ustroju państwowego Iranu na następne 70 lat, ale spór pomiędzy rzecznikami monarchii, demokracji i teokracji; świeckiego i religijnego modelu państwa; akceptacji lub odrzucenia kultury zachodniej, wcale się przez to nie zakończył. Wybuchał z nową siłą i w nowych wersjach za każdym razem, gdy pojawiała się możliwość bardziej lub mniej swobodnej debaty publicznej, towarzyszył wszystkim przełomowym okresom najnowszych dziejów Iranu (lata II wojny światowej po detronizacji Rezy-szaha oraz okres rządów Mosaddeqa i walki o nacjonalizację nafty 1951-53; referendum w sprawie "Białej rewolucji" 1962-3; rewolucja lat 1978-79). Wizja teokratyczna, w czasach monarchii pahlawijskiej zepchnięta, nieodwracalnie, jak się wydawało, na margines, zwyciężyła w roku 1979.

Ruhollah Chomejni, wysokiej rangi autorytet duchowny, który w wyniku rewolucji, faktycznie przejał władzę w Iranie, w swoim tekście programowym Velayat-e faqih.(z lat 70-tych) zawarł projekt nowego ustroju. Projekt ten odrzucał zarówno monarchię jak demokrację. Ponieważ, zdaniem Chomejniego, cały niezbędny system moralno-prawny i wszelkie regulacje dotyczące zasad współżycia społecznego określone zostały w Koranie, tradycji szyickiej oraz komentarzach, stanowienie nowych praw nie było potrzebne; wystarczył obdarzony najwyższą wiedzą i autorytetem teolog-prawnik (faqih), oraz mechanizmy egzekwowania prawa muzułmańskiego, by wprowadzić w życie zapisany w Koranie model ustroju idealnego. Parlament tracił więc swoją rację bytu, mógł istnieć najwyżej jako instytucja koordynująca, a rolę władzy wykonawczej i sądowniczej pełnić miały, pomocnicze wobec Najwyższego Przywódcy, ciała kolegialne szyickich modżtahedów. Instytucje władzy lokalnej miały zostać zastąpione przez tradycyjne formy organizacji wspólnoty wiernych. Mimo że w trakcie rewolucji opcja Chomejniego zwyciężyła, jego projekt polityczny nie został nigdy wprowadzony w życie. Rada ekspertów, powołana, by określić podstawy ustrojowe muzułmańskiego Iranu, dość wiernie odtworzyła starą konstytucję, z jej trójpodziałem władzy i prawami obywatelskimi, dodając jej jednak nadbudowę w postaci nadrzędnej władzy najwyższego przywódcy religijnego (w rzeczywistości zastępując nią obaloną monarchię), oraz teologicznych ciał kolegialnych, dublujących i kontrolujących demokratycznie wybierane instytucje władzy (istnienie rady nadzorczej, kontrolującej zgodność prawa z islamem zapisana już była w I Konstytucji, choć zapis ten pozostawał na ogół martwy).

Okazało się, że model ustroju parlamentarnego, gwarantującego podstawowe prawa i swobody obywatelskie, choć rzadko respektowany a niekiedy wręcz dyskredytowany przez reżim pahlawijski (1925-79), stał się dla Irańczyków wartością bardzo istotną i oczywistym układem odniesienia dla opisu rzeczywistości polityczno-społecznej. Rezygnacja z niego na rzecz utopijnego porządku czysto religijnego okazała się niemożliwa. Stąd nowy ustrój musiał stać się dziwaczną hybrydą elementów przynależnych do dwóch różnych porządków mentalnych. Ruch konstytucyjny, chociaż zapoczątkowany w kręgach intelektualnych i wolnomyślnych, nie ograniczał się do elit. Szeroki udział miały w nim plebejskie środowiska bazarowe, a po przejściowym obaleniu konstytucji przez szacha Mohammada-Alego w roku 1908, powstania w jej obronie wybuchły w licznych punktach Iranu, z dużych miast przenosząc się na prowincję i w środowiska plemienne. Dzięki debacie konstytucyjnej po raz pierwszy w obieg społeczny w Iranie weszły takie pojęcia jak ojczyzna, naród (w sensie wspólnoty wszystkich mieszkańców kraju, bez względu na ich przynależność religijną), obywatel (a nie poddany), patriotyzm, równość wobec prawa; uświadomiono sobie rozdzielność świeckich i religijnych sfer życia i wpływ wydarzeń świata zewnętrznego na sytuację wewnętrzną Iranu (rewolucja r. 1905 w Rosji i wojna japońska), stosunek do dziedzictwa kultury własnej i światowej (spuścizna imperium Achemenidów, miejsce Iranu w świecie islamu, kultura antyczna, hasła Rewolucji Francuskiej); po raz pierwszy na forum publicznym pojawiła się kwestia podmiotowości kobiet. Zmiany mentalności społecznej i idące za nimi przemiany cywilizacyjne, choć nie objęły wszystkich warstw społeczeństwa irańskiego, okazały się na tyle silne, że przetrwały rewolucję islamską. Dziś rozpoczęty przed stuleciem spór o kształt polityczny i oblicze kulturowe Iranu toczy się nadal. Pokazuje on jasno, że społeczeństw krajów muzułmańskich nie można traktować jednowymiarowo, sprowadzając ich tożsamość do wymiaru tradycyjno-religijnego.

prof. Anna Krasnowolska
Wykład został wygłoszony podczas konferencji pt. "Muzułmanie w polskiej kulturze" Kraków, 29.11.2006